Elektrik tesisatında en sık duyulan arıza sebeplerinden ikisi aşırı yüklenme ve kısa devredir. Bu iki durumdan korunmak için kullanılan elemanlar arasında manyetik aşırı akım röleleri ve bunları da içinde barındıran termik manyetik şalterler öne çıkar. Bu yazıda manyetik aşırı akım rölesinin ne olduğunu, termik ve manyetik açmanın farkını ve pano uygulamalarını inceliyoruz.
Termik Manyetik Şalter Nedir?
Termik manyetik şalter, bir devrede aşırı akım oluştuğunda devreyi otomatik olarak açan koruma elemanıdır. Adını içindeki iki ayrı koruma mekanizmasından alır: biri ısıya, diğeri manyetik etkiye dayanır. Bu iki yapı tek gövdede birleştiği için hem uzun süren hafif aşırı yüklenmelere hem de ani ve şiddetli kısa devrelere karşı koruma sağlar.
Manyetik aşırı akım rölesi ise bu yapının manyetik tarafını oluşturan elemandır. Akım taşıyan bir bobin, akım arttıkça güçlenen bir manyetik alan üretir. Akım belirlenmiş eşiği aştığında bu alan bir demir parçayı çeker ve mekanizmayı serbest bırakarak kontakları açar. Çalışma ani olduğundan, kısa devre gibi çok hızlı müdahale gerektiren durumlarda tercih edilir.
Termik Açma ve Manyetik Açma
İki açma tipi farklı sorunlara yanıt verir ve birbirini tamamlar.
Termik açma
Termik koruma, genellikle iki farklı metalin birleştirilmesiyle yapılan bir bimetal şerit kullanır. Akım nominal değerin üzerine çıktığında şerit ısınır; iki metalin genleşme oranı farklı olduğu için şerit eğilir ve açma mekanizmasını tetikler. Bu yöntem zaman gecikmeli çalışır: akım ne kadar yüksekse açma o kadar çabuk, ne kadar azsa o kadar geç gerçekleşir. Bu gecikme bilinçlidir; bir motorun kalkış anındaki kısa süreli akım artışı gibi zararsız dalgalanmalarda devre gereksiz yere açılmaz.
Manyetik açma
Manyetik koruma ise gecikmesizdir. Akım çok yüksek bir eşiğe ulaştığında bobinin oluşturduğu alan mekanizmayı hemen çalıştırır. Kısa devre sırasında oluşan çok büyük akımlar kablolara ve ekipmana kısa sürede zarar verebileceğinden, bu hızlı müdahale kritik önem taşır.
Özetle termik açma uzun süreli aşırı yüke, manyetik açma ani kısa devreye karşı çalışır. Birçok termik manyetik şalterde ayar düğmeleri bulunur; koruma değerleri tesisatın ve yükün özelliğine göre belirlenir. Ayar değerleri hesapla ve üretici belgelerine göre yapılmalıdır, rastgele değiştirilmemelidir.
Yangın Panolarında Manyetik Şalter Kullanımı
Yangın pompaları, jokey pompalar, duman tahliye fanları ve acil aydınlatma gibi can güvenliğiyle ilgili sistemlerin panolarında koruma elemanı seçimi diğer uygulamalardan farklı bir yaklaşım gerektirebilir. Bu sistemler yangın anında mümkün olduğunca çalışmaya devam etmek zorundadır. Bu nedenle bazı uygulamalarda yalnızca kısa devreye karşı koruma yapan manyetik şalterler tercih edilir; aşırı yüklenmede motoru hemen durdurmak yerine alarm üretilir. Hangi koruma kombinasyonunun kullanılacağını ilgili yangın yönetmelikleri, proje ve ekipman üreticisi belirler. Bu konuda kendi başınıza karar vermeyip yetkili bir elektrik proje mühendisine danışmanız gerekir.
Motor çıkışlarında genellikle manyetik şalter, kontaktör ve motorun aşırı yüklenmesini izleyen bir termik röle üçlüsü birlikte kullanılır. Böylece kısa devre koruması, anahtarlama ve aşırı yük koruması ayrı elemanlara paylaştırılmış olur.
Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?
- Nominal akım: Korunacak devrenin normal çalışma akımına ve kablo kesitine uygun olmalıdır.
- Kesme kapasitesi: Şalter, bağlı olduğu noktadaki olası kısa devre akımını güvenle kesebilmelidir.
- Açma eğrisi: Yükün türüne (aydınlatma, motor, trafo gibi) uygun eğri seçilmelidir; motor gibi yüksek kalkış akımlı yükler için farklı karakteristik gerekir.
- Kutup sayısı: Tek fazlı ya da üç fazlı devreye göre belirlenir.
- Standartlara uygunluk: Ürünün ilgili standartlara uygun test edildiğine dair belgeleri kontrol edin.
Aşırı akım korumasının tek başına yeterli olmadığını unutmayın. İnsanları elektrik çarpmasından koruyan ayrı bir eleman gerekir; bunun nasıl çalıştığını kaçak akım rölesinin önemi yazımızda anlattık. Büyük tesislerde ekipman seçimine genel bakış için endüstriyel tesislerde güvenli elektrik sistemleri yazısı da yararlı olabilir.
Bakım ve Güvenlik
Şalter sık sık atıyorsa bunu sorunun kendisi olarak görüp ayarı yükseltmek tehlikelidir. Önce atmanın nedeni bulunmalıdır: devredeki aşırı yük, gevşek bağlantı, arızalı bir cihaz ya da yıpranmış bir kablo gibi. Pano içindeki bağlantıların gevşeyip gevşemediği ve aşırı ısınma izi olup olmadığı yetkili kişilerce düzenli kontrol edilmelidir. Panoda yapılacak her işlem enerji kesildikten sonra ve uzman bir kişi tarafından gerçekleştirilmelidir.
Sık Sorulan Sorular
Manyetik şalter ile termik şalter aynı şey midir? Hayır. Termik şalter ısıya bağlı gecikmeli çalışır ve aşırı yükü izler; manyetik şalter ise çok yüksek akımlarda anında çalışarak kısa devreye karşı korur. Termik manyetik şalter ikisini birleştirir.
Şalter neden gecikmeli açabilir? Termik koruma bilinçli olarak gecikmeli tasarlanmıştır. Akım nominal değerin biraz üzerindeyse açma süresi uzar; çok yüksek akımlarda ise manyetik koruma devreye girer.
Şalteri kendim değiştirebilir miyim? Elektrik panosunda çalışma ölüm riski taşır. Değişimi mutlaka yetkili bir elektrik teknisyenine yaptırın.
Görsel: Angie from Sawara, Chiba-ken, Japan / Wikimedia Commons, CC BY 2.0



[…] AtınManyetik Aşırı Akım Rölesi Nedir? Nasıl Çalışır?Kaçak Akım Rölesinin ÖnemiFiber Optik Kablo Nedir ve Özellikleri […]