Hukukta ve ticarette sık duyulan “gerçek kişi” ve “tüzel kişi” kavramları, ilk bakışta soyut görünse de günlük hayatta çok somut sonuçlar doğurur. Bir işletme kurarken şahıs şirketi mi yoksa şirket mi tercih edeceğinizi, bir sözleşmede kimin taraf olduğunu ve borçtan kimin sorumlu olduğunu bu ayrım belirler. Bu yazıda iki kavramı sade bir dille açıklıyor, aralarındaki temel farkları genel çerçevede ele alıyoruz.
Gerçek Kişi Nedir?
Gerçek kişi, hukuk düzeninin tanıdığı insandır. Türk hukukunda kişilik, sağ doğum ile başlar ve ölümle sona erer. Her insan, yaşı ya da sağlık durumu ne olursa olsun, hak sahibi olma yeteneğine yani hak ehliyetine sahiptir. Fiil ehliyeti ise kendi işlemleriyle hak kazanmayı ve borç altına girmeyi ifade eder; bu ehliyetin kazanılması ayırt etme gücü, ergin olma ve kısıtlı olmama gibi koşullara bağlıdır.
Tüzel Kişi Nedir?
Tüzel kişi, belirli bir amacı gerçekleştirmek üzere bir araya gelmiş kişi ya da mal topluluklarına hukuk düzeninin kişilik tanımasıyla ortaya çıkan yapıdır. Tüzel kişinin kendi adına hak sahibi olabilmesi, borç altına girebilmesi, dava açabilmesi ve aleyhine dava açılabilmesi mümkündür. Kuruluşuna ve niteliğine göre iki ana gruba ayrılır:
- Özel hukuk tüzel kişileri: Dernekler, vakıflar ve ticaret şirketleri bu gruba girer. Anonim, limited ve kollektif şirketler tipik örneklerdir.
- Kamu hukuku tüzel kişileri: Devlet, belediyeler, il özel idareleri ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları gibi yapılardır.
Tüzel kişilik genellikle ticaret siciline, dernekler siciline veya ilgili mevzuatın öngördüğü kayda tescille kazanılır. Bu nedenle kuruluş aşaması, gerçek kişinin kişilik kazanmasından farklı olarak resmi bir süreç gerektirir.
Temel Farklar
Kişiliğin başlaması ve sona ermesi
Gerçek kişilik doğumla başlar, ölümle biter. Tüzel kişilik ise kuruluş şartlarının tamamlanması ve tescille başlar; tasfiye, birleşme ya da sicilden silinme gibi yollarla sona erer.
Sorumluluk
Gerçek kişi, borçlarından kural olarak tüm malvarlığıyla sorumludur. Tüzel kişide ise sorumluluğun kapsamı şirketin türüne göre değişir. Örneğin sermaye şirketlerinde ortakların sorumluluğu genel olarak koyduğu ya da koymayı taahhüt ettiği sermaye ile sınırlıdır. Ancak yöneticilerin kusurlu davranışları, vergi ve sosyal güvenlik borçları gibi bazı durumlarda kişisel sorumluluk doğabilir. Bu alan karmaşıktır; kesin sonuç için avukata danışmak gerekir.
Vergilendirme
Gerçek kişiler genellikle gelir vergisi esaslarına, kurumlar ise kurumlar vergisi esaslarına tabidir. Oranlar, istisnalar ve beyan dönemleri mevzuatla belirlenir ve sık değişebilir; bu yüzden güncel bilgiyi Gelir İdaresi Başkanlığı kaynaklarından ya da mali müşavirinizden öğrenmelisiniz.
Yönetim ve karar alma
Gerçek kişi kendi adına karar verir. Tüzel kişi ise organları aracılığıyla hareket eder: şirketlerde genel kurul, yönetim kurulu ya da müdürler, derneklerde genel kurul ve yönetim kurulu bu işlevi görür.
Kuruluş maliyeti ve yükümlülükler
Şahıs işletmesi kurmak genellikle daha hızlı ve daha az formaliteyle yapılır. Şirket kuruluşunda esas sözleşme, sermaye, tescil ve ilan gibi adımlar vardır; defter tutma ve beyan yükümlülükleri de daha kapsamlı olabilir.
Şahıs İşletmesi mi Şirket mi?
Bu ayrım özellikle yeni girişimcilerin karşısına çıkar. Şahıs işletmesi, gerçek kişinin kendi adına yürüttüğü ticari faaliyettir ve ayrı bir tüzel kişilik doğurmaz. Şirket kurulduğunda ise ortaklardan bağımsız bir tüzel kişi oluşur. Hangisinin uygun olduğu; faaliyet alanına, ortak sayısına, risk düzeyine, planlanan büyümeye ve vergi hesaplarına bağlıdır. Online satış yapacaksanız e-ticarette vergi muafiyeti konusunu ve satış kanallarındaki maliyetleri anlatan pazaryeri komisyon oranları yazımızı da inceleyebilirsiniz.
Sözleşmelerde Taraf Olmak
Bir sözleşmede taraf gerçek kişi mi yoksa tüzel kişi mi olduğu, imza yetkisi, temsil ve sorumluluk bakımından önemlidir. Şirket adına imza atan kişinin yetkisini ticaret sicil kayıtlarından ve imza sirkülerinden doğrulamak sağlıklı bir uygulamadır. Ticari sitelerde hangi metinlerin bulunması gerektiğini e-ticaret sitelerinde yer alması gereken sözleşmeler yazısında okuyabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tüzel kişinin vatandaşlığı veya doğum tarihi olur mu? Tüzel kişilerin doğum tarihi yoktur; kuruluş ve tescil tarihi vardır. Uyrukluk yerine genellikle merkez ve tabiiyet kavramları kullanılır.
Şirket ortağı şirketin borcundan hiç sorumlu olmaz mı? Şirket türüne ve olaya göre değişir; sermaye şirketlerinde sorumluluk sınırlı olsa da istisnalar vardır. Somut durumunuz için avukata danışın.
Bir dernek veya vakıf tüzel kişi midir? Evet, yasal şartlar yerine getirildiğinde dernekler ve vakıflar tüzel kişilik kazanır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki ve vergisel kararlar için avukat ve mali müşavire danışınız. Mevzuat değişebilir.
Görsel: danielmoyle / Flickr, CC BY 2.0
