Rüzgâr, insanlığın binlerce yıldır yelkenlerde ve yel değirmenlerinde kullandığı bir enerji kaynağıdır. Günümüzde aynı fikir, rüzgârın hareket enerjisini elektriğe çeviren modern türbinler biçiminde karşımıza çıkıyor. Bu yazıda rüzgâr türbini çeşitlerini, bir türbinin başlıca bileşenlerini ve teknik özellikleri değerlendirirken bakılması gereken ölçütleri anlatıyoruz.
Rüzgâr Türbini Nasıl Çalışır?
Rüzgâr türbininin kanatları, rüzgârın etkisiyle döner. Bu dönme hareketi şaft üzerinden bir jeneratöre iletilir; jeneratör hareket enerjisini elektrik enerjisine çevirir. Kimi türbinlerde kanatlarla jeneratör arasında hızı artıran bir dişli kutusu bulunur; dişli kutusuz (doğrudan tahrikli) modellerde ise jeneratör kanat mili ile birlikte döner. Elde edilen elektrik gerektiğinde bir dönüştürücüden geçirilir ve şebekeye ya da bataryaya aktarılır. Rüzgârdan elde edilebilecek güç, rüzgâr hızıyla çok hızlı artar; bu yüzden rüzgâr hızı, türbin verimini belirleyen en önemli etkendir.
Eksen Yönüne Göre Rüzgâr Türbini Çeşitleri
Yatay eksenli türbinler
En yaygın türdür. Dönme ekseni yere paralel olduğundan kanatlar, bir pervane gibi rüzgâra dönük döner. Genellikle üç kanatlı olarak üretilir. Rüzgâr yönüne göre döndürülmeleri gerektiği için bir yönlendirme sistemine ihtiyaç duyarlar. Verimleri görece yüksektir; büyük ölçekli santrallerde neredeyse tamamen bu tür kullanılır.
Dikey eksenli türbinler
Dönme ekseni yere diktir. Rüzgârın hangi yönden estiğine bakmadan çalışabilirler ve jeneratör ile dişli kutusu yer seviyesinde olabildiği için bakımı kolaydır. Çatı ve şehir içi küçük uygulamalarda tercih edilebilirler. Buna karşılık genel olarak yatay eksenli türbinlere göre verimleri daha düşüktür. Başlıca tipleri arasında Darrieus ve Savonius türleri sayılabilir.
Kurulum Yerine Göre Çeşitler
- Karada (onshore) kurulan türbinler: Kurulumu ve bakımı görece kolay, en yaygın uygulamadır.
- Denizde (offshore) kurulan türbinler: Deniz üzerinde rüzgâr daha düzenli ve güçlü olabilir; ancak kurulum ve bakım maliyeti ve zorluğu daha yüksektir.
- Küçük ölçekli türbinler: Ev, çiftlik, bağ evi ve küçük işletmelerde kullanılan, düşük güçlü ve genellikle bataryayla birlikte çalışan modellerdir.
- Şebeke bağlantılı ve şebekeden bağımsız sistemler: Birincisinde elektrik şebekeye verilir; ikincisinde batarya ve evirici ile yerel kullanım sağlanır.
Temel Bileşenler
- Kanatlar: Rüzgârı yakalayan, hafif ve dayanıklı malzemelerden (çoğunlukla cam ya da karbon elyaf takviyeli kompozit) üretilir.
- Rotor göbeği: Kanatları birbirine bağlar ve kanat açısı (pitch) mekanizmasını barındırır.
- Nasel: Kulenin tepesindeki gövdedir; dişli kutusu, jeneratör ve kontrol ekipmanını içerir.
- Kule: Rotoru, daha güçlü ve düzenli rüzgârın olduğu yüksekliğe taşır.
- Yönlendirme (yaw) sistemi: Türbini rüzgârın geldiği yöne çevirir.
- Fren ve kontrol sistemi: Aşırı rüzgârda türbini korumak için kanat açısını değiştirir ya da durdurur.
- Jeneratör ve güç elektroniği: Elektrik üretir ve çıkışı şebekeye uygun hâle getirir.
Teknik Özellikler Nelerdir?
Bir türbinin üretici belgelerinde bulunan başlıca değerler şunlardır:
- Anma gücü: Türbinin tasarlandığı en yüksek güç çıkışıdır.
- Devreye giriş rüzgâr hızı: Türbinin elektrik üretmeye başladığı en düşük rüzgâr hızı.
- Anma rüzgâr hızı: Türbinin anma gücüne ulaştığı rüzgâr hızı.
- Devreden çıkış rüzgâr hızı: Güvenlik için türbinin durdurulduğu üst rüzgâr hızı sınırı.
- Rotor çapı: Kanatların taradığı alanı belirler; çap arttıkça yakalanan enerji de artar.
- Kule yüksekliği: Yükseldikçe rüzgâr hızı ve düzeni genellikle artar.
- Kapasite faktörü: Türbinin gerçekte ürettiği enerjinin, sürekli tam güçte çalışsaydı üreteceği enerjiye oranıdır; bölgeye göre değişir.
Bu değerler üreticiden üreticiye ve modelden modele çok farklıdır. Bu nedenle belirli bir güç, çap ya da verim rakamını genel bir kural gibi almak doğru değildir; ilgilendiğiniz modelin teknik veri sayfasına bakın.
Türbin Seçerken Nelere Dikkat Edilmeli?
Seçimin ilk adımı, kurulacak yerin rüzgâr potansiyelinin ölçülmesidir. Rüzgâr hızı ölçümleri ve resmi rüzgâr atlasları, bölgenin uygunluğu hakkında fikir verir. Ardından güç ihtiyacı, bütçe, arazi ve izin koşulları değerlendirilir. Çevreye etkiler (gürültü, görsel etki, kuşlar) ve yerel mevzuat da hesaba katılmalıdır. Kurulum ve bağlantı süreci için yetkili firmalardan teklif almak ve mevzuatı ilgili kurumlardan doğrulamak gerekir.
Rüzgârın yenilenebilir enerji içindeki yerini daha geniş bir çerçevede görmek için yenilenebilir enerji kaynaklarının avantajlarını anlatan yazımıza, tüm bunların neden gerekli olduğunu anlamak için ise yenilenemez enerji kaynaklarının dezavantajları yazımıza bakabilirsiniz. Üretilen elektriğin akım türüyle ilgili merak ettikleriniz için AC ve DC farkları yazısı da faydalıdır.
Sık Sorulan Sorular
Rüzgâr türbini her yerde kurulabilir mi? Hayır. Yeterli ve düzenli rüzgâr, uygun arazi ve izin koşulları gerekir. Önce ölçüm yapmak önemlidir.
Dikey eksenli türbin daha mı iyi? Her koşulda değil. Dikey eksenliler yön bağımsızlığı ve kolay bakım sunar ancak verimleri genellikle yatay eksenli türbinlerden düşüktür.
Türbinin ömrü ne kadar? Ömür modele, bakım kalitesine ve çalışma koşullarına göre değişir. Kesin bilgi için üreticinin teknik belgelerine bakın.
Görsel: fsse8info / Flickr, CC BY-SA 2.0


