Evlerde, iş yerlerinde ve fabrikalarda elektrik tesisatını aşırı akımdan koruyan en yaygın eleman otomatik sigortadır. Eski tip erimeli sigortalardan farklı olarak arıza giderildikten sonra değiştirilmesi gerekmez; kolu yeniden kaldırılarak devre tekrar devreye alınır. Bu yazıda otomatik sigorta nedir, nasıl çalışır, hangi türleri vardır ve seçim yaparken nelere bakılması gerekir sorularına yanıt arıyoruz.
Otomatik Sigorta Nedir?
Otomatik sigorta, devreden geçen akım güvenli sınırı aştığında devreyi kendiliğinden açan koruma elemanıdır. Elektrik panolarında, kablo ve cihazların önünde yer alır. Amacı, kısa devre veya aşırı yük durumunda iletkenlerin ısınıp yalıtımın bozulmasını, yangın çıkmasını ve cihazların zarar görmesini önlemektir. Günlük konuşmada “şalter”, “otomat” ya da “minyatür devre kesici” olarak da anılır.
Otomatik Sigorta Ne İşe Yarar?
Bir otomatik sigorta iki ayrı koruma görevi üstlenir. Birincisi aşırı yük korumasıdır: Devreye gereğinden fazla cihaz bağlandığında akım yavaş yavaş yükselir ve içindeki bimetal şerit ısınarak bükülür, mekanizmayı serbest bırakıp devreyi açar. İkincisi kısa devre korumasıdır: Akım çok kısa sürede aşırı yükselirse içindeki elektromanyetik bobin anında devreyi keser. Bu iki mekanizma sayesinde hem yavaş gelişen hem de ani arızalar kontrol altına alınır.
Otomatik sigorta kaçak akımı algılamaz; insanı elektrik çarpmasından koruyan eleman ayrı bir cihazdır. Panoda sigortalarla birlikte kaçak akım rölesinin de bulunması gerekir. Sigortaların neden attığını merak ediyorsanız sigorta neden atar yazısı da işinize yarayabilir.
Otomatik Sigorta Nasıl Çalışır?
Çalışma prensibi basittir. Akım sigortanın içinden geçerken bimetal şeridi ve bobini de dolaşır. Normal çalışma koşullarında bu parçalar tepki vermez. Akım anma değerinin üzerine çıktığında önce bimetal şerit ısınır; ne kadar fazla akım çekilirse sigorta o kadar çabuk atar. Kısa devrede ise bobinin oluşturduğu manyetik kuvvet kontakları çok kısa sürede ayırır. Kontaklar açılırken oluşan ark, sigortanın içindeki ark odasında söndürülür.
Otomatik Sigorta Çeşitleri
Otomatik sigortalar farklı ölçütlere göre sınıflandırılır:
- Kutup sayısına göre: Tek kutuplu, iki kutuplu, üç kutuplu ve dört kutuplu modeller bulunur. Tek fazlı konut hatlarında genellikle tek veya iki kutuplu, üç fazlı sistemlerde üç veya dört kutuplu modeller tercih edilir.
- Açma eğrisine göre: B, C ve D tipi eğriler yaygındır. B tipi, aydınlatma ve prizler gibi başlangıç akımı düşük yükler için; C tipi, motor ve genel amaçlı yükler için; D tipi ise kalkış akımı yüksek makineler için kullanılır.
- Kullanım alanına göre: Konut ve benzeri yerler için üretilen minyatür tip, sanayide kullanılan daha yüksek kapasiteli kompakt tip kesiciler.
Anahtarlı Otomatik Sigortalar
Anahtarlı otomatik sigorta, hem koruma hem de manuel açma-kapama işlevi gören modeldir. Kolu aşağı indirilerek devre bilinçli biçimde kesilebilir; bakım ya da onarım sırasında ilgili hat güvenle enerjisiz bırakılır. Bazı modellerde koluna kilit veya mühür takılabilir, böylece bakım yapılırken başkasının yanlışlıkla devreyi enerjilendirmesi engellenir. Sanayi tesislerinde bu özellik iş güvenliği açısından önemlidir.
Otomatik Sigorta Akım Değerleri ve Seçimi
Otomatik sigortanın üzerinde amper (A) cinsinden anma akımı yazar. Doğru değer; hattın kablo kesitine, bağlanacak cihazların toplam gücüne ve devrenin türüne göre belirlenir. Genel ilke şudur: Sigorta, kablonun taşıyabileceği akımdan düşük bir değerde olmalı ve aynı zamanda devredeki cihazların normal çalışma akımını rahatça geçirmelidir. Kalın kablo kullanıldı diye sigortayı gereksiz büyütmek, ince kabloyu koruyamayacağı için tehlikelidir.
Hangi kesitte hangi akımın güvenle taşınacağı kablo tipine, döşeme biçimine ve ortam sıcaklığına göre değiştiğinden tabloları ve yönetmelikleri esas almak gerekir. Bu konuda kesin değer vermek yerine yetkili bir elektrik mühendisi veya teknikerden destek almak doğru olur. Tesisatın dayanıklılığını etkileyen faktörler için elektriksel direnç yazımıza göz atabilirsiniz.
Otomatik Sigortalar Nasıl Seçilir?
Seçim yaparken şu adımlar izlenebilir:
- Korunacak hattın kablo kesitini ve uzunluğunu belirleyin.
- Hatta bağlı cihazların toplam gücünden çalışma akımını hesaplayın.
- Yükün türüne göre uygun açma eğrisini seçin; motorlu cihazlarda kalkış akımını hesaba katın.
- Kutup sayısını şebekeye göre belirleyin.
- Kısa devre kesme kapasitesinin kurulum yerindeki olası kısa devre akımından düşük olmadığını kontrol edin.
- Standartlara uygun, güvenilir üreticilerin belgeli ürünlerini tercih edin.
Elektrik tesisatı ile ilgili işlerin yetkili ve belgeli kişilerce yapılması hem yönetmelikler hem de can güvenliği açısından şarttır. Endüstriyel ortamlardaki ekipman seçimi hakkında endüstriyel tesislerde güvenli elektrik sistemleri yazımız da yol gösterici olabilir.
Neden Otomatik Sigorta Kullanılmalı?
Otomatik sigortanın en büyük avantajı güvenliktir: Aşırı akım yangına dönüşmeden devre açılır. İkinci avantaj pratikliktir; atan sigorta kolundan hemen yeniden kurulabilir, yedek sigorta aramaya gerek kalmaz. Ayrıca hatları ayrı ayrı korumak mümkün olduğundan arızalı bölge kolayca tespit edilir ve evin geri kalanı enerjili kalır. Cihazların ömrünü uzatması da ek bir kazançtır.
Bir sigorta sık sık atıyorsa kolu tekrar tekrar kaldırmak yerine nedenini araştırmak gerekir. Arızalı bir cihaz, nemlenmiş bir bağlantı ya da aşırı yüklenmiş bir hat olabilir. Sorun sürerse bir elektrikçiye başvurun.
Sık Sorulan Sorular
Otomatik sigorta ile kaçak akım rölesi aynı şey midir? Hayır. Otomatik sigorta aşırı akım ve kısa devreye karşı korur; kaçak akım rölesi ise toprağa kaçan akımı algılayarak can güvenliğini sağlar. İkisi birlikte kullanılmalıdır.
Atan sigortayı tekrar kaldırmak güvenli midir? Atma nedeni bilinmiyorsa değildir. Önce devredeki cihazları çıkarıp nedeni arayın; sigorta tekrar atıyorsa yetkili bir elektrikçiden destek alın.
Sigortanın amperini yükseltmek sorunu çözer mi? Hayır, kabloyu korumasız bırakıp yangın riskini artırır. Sigorta değeri kablo kesitine göre seçilmelidir.
Görsel: Ivan Radic / Flickr, CC BY 2.0



[…] şarj noktası için uygun koruma elemanları kullanılmalıdır. Koruma elemanlarının temelini otomatik sigorta nedir yazısında […]
[…] AtınGüneş Enerjisi Nedir?Otomatik Sigorta Nedir?Faz Koruma Rölesi […]